Month: September 2026

Ba giờ sáng, điện thoại reo. Bể sinh học nổi bọt trắng xóa, tràn cả ra lối đi. Mình chạy xuống trạm trong bộ đồ ngủ, tay vẫn cầm đèn pin.

Đêm đó mình học được nhiều hơn cả một học kỳ ở trường.

Công việc vận hành hệ thống xử lý nước thải ít khi được nhắc tới. Người ta chỉ để ý khi nước ra có mùi hoặc có đoàn kiểm tra về. Phần còn lại của thời gian, có những người đi ca để chuyện đó không xảy ra.

Trạm xử lý là một cỗ máy sống

Một trạm xử lý nước thải gồm chuỗi bể nối nhau. Bể điều hòa, bể lắng, bể sinh học hiếu khí hoặc thiếu khí, bể lắng thứ cấp, bể khử trùng. Mỗi nơi thiết kế một kiểu, nhưng khung chung là vậy.

Người vận hành (wastewater treatment operator) phải hiểu từng bể đang làm gì.

Điểm đặc biệt: “công nhân” chính ở bể sinh học là vi sinh vật. Chúng ăn chất hữu cơ trong nước thải. Cho chúng ăn quá nhiều, quá ít, thiếu oxy hay sốc pH là chúng chết. Bùn chết thì cả trạm có thể mất nhiều ngày mới phục hồi.

Vì vậy hệ thống chạy liên tục, không tùy tiện tắt mở. Sự đều đặn quan trọng hơn tốc độ.

Nước sau xử lý phải đạt quy chuẩn trước khi ra nguồn tiếp nhận. Với nước thải công nghiệp, đó là QCVN 40 và các quy chuẩn riêng theo ngành nếu có.

Việc trong một ca

Đọc thông số

Đầu ca, đọc nhật ký ca trước. Rồi đi một vòng xem pH, DO, nhiệt độ, lưu lượng vào ra. BOD, COD, TSS thì có trạm đo nhanh tại chỗ, có trạm gửi phòng thí nghiệm.

Nhìn bằng mắt cũng là một phần việc. Màu bùn, bọt, mùi, độ trong ở bể lắng. Người vận hành lâu năm nhìn bể là đoán được có chuyện hay không.

Châm hóa chất

Pha và châm hóa chất đúng liều. Xút hoặc axit để chỉnh pH, PAC và polymer cho keo tụ tạo bông, chlorine cho khử trùng, có trạm còn bổ sung dinh dưỡng cho vi sinh.

Liều sai một chút là nước ra đục, hoặc tốn tiền hóa chất vô ích.

Bảo trì thiết bị

Bơm, máy thổi khí, máy khuấy, van, cảm biến. Kiểm tra, vệ sinh, tra dầu, thay phụ tùng nhỏ. Máy thổi khí ngừng một lúc lâu là bể hiếu khí bắt đầu gặp vấn đề.

Ghi nhật ký và xử lý sự cố

Ghi hết. Thông số, lượng hóa chất, thiết bị hỏng, việc đã làm. Khi thông số vượt ngưỡng, phải xử lý và báo cáo theo quy trình.

Nhật ký là thứ giúp trưởng trạm nhìn ra xu hướng trước khi thành sự cố.

Ai muốn đặt vị trí vận hành cạnh các nghề khác như thiết kế, quan trắc hay tư vấn để so sánh, có thể đọc thêm bức tranh nghề nghiệp lĩnh vực xử lý chất thải. Mình quay lại chuyện kỹ năng.

Cần biết gì để vào nghề

Không phải vị trí nào cũng đòi bằng đại học. Nhiều trạm tuyển người cao đẳng, trung cấp ngành môi trường, cấp thoát nước hoặc cơ điện.

Phần lớn kỹ năng được rèn ngay tại trạm, khi đi ca cùng người có kinh nghiệm. Thái độ chịu học và mắt quan sát đôi khi quan trọng hơn tấm bằng.

Mình gom các nhóm năng lực lại như sau.

Hai thứ hay bị coi nhẹ là vi sinh và điện. Người vận hành vừa phải hiểu đàn vi sinh đang khỏe hay yếu, vừa phải tự sửa được cái bơm khi kỹ thuật bảo trì chưa tới.

Trạm tốt không phải trạm có thiết bị đắt nhất. Trạm tốt là trạm có người vận hành hiểu từng biểu hiện nhỏ của hệ thống.

Mình từng làm ở một trạm thiết bị nhập khẩu, cảm biến đủ cả, mà nước ra vẫn lúc đạt lúc không. Rồi một anh tổ trưởng mới về. Ba tháng sau, nước ra ổn định. Anh ấy không đổi máy nào, chỉ đổi cách đọc nhật ký và cách châm hóa chất.

Mấy sự cố mình gặp nhiều nhất

Đây là phần sách ít viết mà đi ca lại gặp hoài.

Bùn nổi ở bể lắng. Bùn không chịu lắng mà nổi thành mảng trên mặt, tràn theo nước ra ngoài. Nguyên nhân có thể là bùn lưu quá lâu, khử nitrat ngay trong bể lắng sinh khí đẩy bùn lên, hoặc vi khuẩn dạng sợi phát triển quá mức. Mỗi nguyên nhân xử lý một kiểu, nên phải quan sát và thử trước khi chỉnh.

Bọt trắng ở bể sinh học, như cái đêm mình kể ở đầu bài. Thường gặp khi hệ vi sinh còn non, hoặc khi nước thải đầu vào có chất hoạt động bề mặt. Bọt nâu, dày lại là chuyện khác, hay liên quan đến bùn già.

Sốc tải. Bộ phận sản xuất xả một mẻ nước rửa bồn đặc hơn bình thường mà không báo. Vài tiếng sau DO tụt, COD đầu ra tăng. Người vận hành phải kịp giảm lưu lượng vào bể sinh học, tận dụng bể điều hòa, tăng sục khí.

pH đầu vào dao động mạnh. Hệ châm xút tự động không theo kịp, hoặc cảm biến pH bị bám bẩn đọc sai. Cái sau gặp nhiều hơn mình tưởng. Vệ sinh và hiệu chuẩn đầu dò định kỳ là việc nhỏ nhưng cứu được nhiều ca.

Máy thổi khí dừng. Mất điện, cháy cuộn dây, đứt dây đai. Bể hiếu khí thiếu oxy một thời gian là vi sinh bắt đầu yếu, nước chuyển màu, bốc mùi.

Bài học chung của mình là đừng chỉnh nhiều thứ cùng lúc. Chỉnh một thông số, chờ, quan sát, ghi lại. Hệ sinh học phản ứng chậm, nóng vội thường làm mọi thứ rối thêm.

Một mẹo nữa: luôn có số điện thoại của người phụ trách sản xuất từng ca. Phần lớn sự cố ở trạm bắt đầu từ một thay đổi nào đó trong xưởng mà không ai báo xuống.

Muốn đi xa hơn

Học đọc nhật ký theo tuần, theo tháng, không chỉ theo ca. Xu hướng mới là thứ báo trước sự cố.

Làm quen với SCADA và các bộ điều khiển tự động. Trạm mới xây giờ hầu như đều có, người biết dùng sẽ có lợi thế.

Học thêm vi sinh để nuôi hệ bùn hoạt tính ổn định lâu dài. Phần này sách vở có, nhưng phải kết hợp với quan sát thực tế mới hiểu.

Đường thăng tiến khá rõ. Từ nhân viên vận hành lên tổ trưởng ca, rồi quản lý trạm. Có người chuyển sang mảng thiết kế hoặc nhận tư vấn vận hành cho nhiều trạm khác.

Mặt khó

Ca kíp. Đêm, lễ, Tết, hệ thống vẫn chạy nên vẫn phải có người.

Mùi hôi và hóa chất là chuyện khó tránh. Có vị trí phải xuống hố ga, vào không gian kín, nơi có thể tích khí độc.

Nếu chấp nhận được những điều đó, đây là nghề cho bạn một nền rất chắc. Mình biết khá nhiều kỹ sư thiết kế giỏi từng bắt đầu bằng vài năm đi ca ở trạm.

Một lời nhắc: trước khi xuống hố ga, bể kín hay khu vực có khí độc, hãy làm đúng quy trình an toàn của đơn vị, đo khí và có người đứng trên giám sát. Đừng vì vội mà bỏ bước.

— Quốc Bảo

Năm giờ sáng, xe đã ra khỏi thành phố. Trên thùng là thùng đá giữ lạnh, chai lấy mẫu đã dán nhãn, máy đo bụi, máy đo đa chỉ tiêu. Hôm đó tụi mình lấy mẫu ở một lưu vực sông, phải xong trước khi nắng gắt.

Đó là một ngày khá bình thường của nghề quan trắc môi trường.

Mình làm cùng các bạn quan trắc nhiều năm. Bài này ghi lại những gì mình thấy, cho ai đang tính bước vào.

Quan trắc là đo cái gì

Quan trắc môi trường (environmental monitoring) là theo dõi, đo đạc, ghi nhận các thông số phản ánh chất lượng đất, nước, không khí theo thời gian.

Mình hay ví người quan trắc như y tá đo chỉ số sinh tồn. Chỉ khác bệnh nhân là con sông, bầu không khí quanh khu công nghiệp, hay một bãi chôn lấp.

Kết quả của họ là bằng chứng khách quan. Báo cáo tuân thủ dựa vào nó. Cảnh báo ô nhiễm sớm cũng dựa vào nó.

Nghề có hai nửa. Nửa ngoài hiện trường: lấy mẫu, đo nhanh tại chỗ. Nửa trong phòng thí nghiệm: phân tích, ghi kết quả.

Một ngày chia làm hai

Trước khi đi, phải chuẩn bị dụng cụ và hiệu chuẩn thiết bị. Máy đo pH, máy đo oxy hòa tan, máy đo bụi đều cần kiểm tra lại. Kế hoạch điểm lấy mẫu được lập sẵn theo yêu cầu của dự án.

Ra hiện trường, lấy mẫu nước, khí, đất. Mẫu phải bảo quản đúng quy cách, có loại cần giữ lạnh, có loại cần thêm chất bảo quản ngay tại chỗ. Làm sai bước này thì thành phần mẫu biến đổi, mang về phân tích cũng vô nghĩa.

Ghi chép hiện trường là việc nhiều người mới làm ẩu. Thời tiết, giờ lấy, vị trí, màu nước, mùi. Sau này số liệu có nghi vấn thì cuốn sổ đó là chỗ bám víu để truy lại.

Về phòng thí nghiệm, vận hành thiết bị phân tích và ghi kết quả. Cuối cùng là tổng hợp số liệu, so với ngưỡng trong quy chuẩn kỹ thuật QCVN, hỗ trợ người lập báo cáo quan trắc.

Bốn khâu nối thành một chuỗi. Khâu nào lỏng cũng kéo độ tin cậy của cả chuỗi xuống.

Người mới thường được giao chuẩn bị và lấy mẫu trước. Phân tích chuyên sâu thì cần thời gian tập với người có kinh nghiệm.

Nếu muốn biết quan trắc gắn với tư vấn, kỹ thuật và quản lý ra sao trong một dự án, có thể đọc bài tổng quan các nhóm nghề môi trường. Phần dưới đây mình chỉ nói về người làm quan trắc.

Ai hợp với nghề này

Người cẩn thận. Người kiên nhẫn. Người không ngại đi xa, dậy sớm, dầm mưa.

Về kiến thức, nền là hóa phân tích và vi sinh, thêm hiểu biết về các QCVN môi trường. Ngành học phù hợp: Kỹ thuật môi trường, Công nghệ môi trường, Hóa học, Công nghệ sinh học.

Về tay nghề, phải lấy mẫu chuẩn, hiệu chuẩn và vận hành thiết bị chính xác. Biết dùng nhiều dòng máy khác nhau thì chuyển dự án đỡ bỡ ngỡ.

Nơi làm việc thường là trung tâm quan trắc, phòng thí nghiệm, đơn vị dịch vụ đo kiểm. Một số nhà máy lớn cũng có phòng thí nghiệm riêng.

Quan trắc định kỳ và quan trắc tự động

Có hai kiểu quan trắc mà người mới nên phân biệt sớm.

Quan trắc định kỳ là kiểu mình kể ở đầu bài. Theo lịch, người ra hiện trường lấy mẫu, mang về phân tích. Tần suất tùy loại hình cơ sở và yêu cầu trong giấy phép môi trường của họ.

Quan trắc tự động, liên tục là các trạm đặt sẵn ở cửa xả nước thải hoặc ống khói, đo liên tục một số thông số và truyền số liệu đi. Những cơ sở có lưu lượng xả lớn thường phải lắp loại này theo quy định.

Với trạm tự động, việc của người quan trắc đổi khác. Ít đi lấy mẫu hơn, nhiều việc kiểm tra, hiệu chuẩn, bảo trì thiết bị hơn. Phải đối chiếu số liệu máy đo với kết quả phân tích mẫu đối chứng để biết máy còn chính xác không.

Mình thấy mảng này đang cần người hiểu cả hóa phân tích lẫn điện tử, tin học. Một cảm biến lệch vài ngày mà không ai phát hiện thì cả chuỗi số liệu gửi đi đều có vấn đề.

Ai thích thiết bị, thích mày mò, có thể cân nhắc đi theo hướng này.

Chuyện trung thực

Đây là phần mình muốn viết kỹ nhất.

Một con số quan trắc bị làm đẹp có thể khiến cả một khu dân cư tiếp tục dùng nguồn nước ô nhiễm mà không hề biết. Trong nghề này, trung thực với số liệu là thứ không có chỗ để thương lượng.

Áp lực sửa số đôi khi có thật. Có khách hàng muốn kết quả đẹp để kịp hồ sơ. Có lúc mẫu lấy lỗi mà không còn thời gian đi lấy lại.

Mình từng chứng kiến một bạn trẻ bị hỏi khéo có thể điều chỉnh chút xíu không. Bạn ấy từ chối, đề nghị lấy mẫu lại. Hôm đó cả nhóm phải quay ra hiện trường thêm một chuyến. Mình nghĩ đó là cách làm đúng.

Người làm quan trắc cần đủ bản lĩnh để giữ nguyên tắc, và cần có cuốn sổ hiện trường đầy đủ để tự bảo vệ mình.

Mặt vất vả

Đi nhiều. Tiến độ dự án có khi kéo bạn làm ngoài giờ.

Tiếp xúc mẫu độc hại là rủi ro có thật. Mẫu nước thải công nghiệp, mẫu bùn, mẫu khí ở ống khói. Đồ bảo hộ không phải để cho có.

Bù lại, nghề có đường đi khá rõ. Từ nhân viên lấy mẫu lên chuyên viên phân tích, rồi phụ trách phòng thí nghiệm. Một số người chuyển sang tư vấn hoặc quản lý chất lượng khi đã đủ kinh nghiệm.

Ai thích sự chính xác, thích cảm giác con số mình đo ra là thật, thì nghề này rất đáng thử. Còn ai muốn ngồi yên một chỗ thì nên cân nhắc lại.

Nhắc nhỏ: khi đi lấy mẫu chất thải hoặc làm với hóa chất phân tích, hãy làm theo quy trình an toàn của đơn vị mình và dùng đủ đồ bảo hộ, kể cả khi thấy phiền.

— Quốc Bảo

Một nhà máy muốn xả nước ra con kênh phía sau. Trước khi được làm thế, phải có người tính xem dòng nước ấy cần đi qua những bể nào, lưu bao lâu, châm bao nhiêu hóa chất để không làm hại ai ở hạ lưu.

Người đó thường là kỹ sư môi trường.

Mình viết bài này vì câu hỏi kỹ sư môi trường là gì được hỏi đi hỏi lại, và câu trả lời trong sách giáo trình thì hơi khô.

Định nghĩa theo cách người trong nghề nói

Kỹ sư môi trường (environmental engineer) là người dùng khoa học và kỹ thuật để phòng ngừa, kiểm soát, khắc phục ô nhiễm.

Nói gọn hơn: một bên là quá trình sản xuất tạo ra chất thải, bên kia là giới hạn mà tự nhiên và pháp luật cho phép. Kỹ sư môi trường đứng giữa, tìm cách thu hẹp khoảng cách đó.

Điểm khác với nhà nghiên cứu là tính ứng dụng. Họ không dừng ở chỗ chỉ ra vấn đề. Họ thiết kế hệ thống, chọn thiết bị, giám sát vận hành cho tới khi nước ra đạt chuẩn.

Vì vậy nghề này gắn với công trường và nhà máy nhiều hơn bàn giấy. Ít nhất là trong mấy năm đầu.

Họ làm gì mỗi ngày

Phụ thuộc rất nhiều vào chỗ làm. Mình kể ba kiểu mình từng trải qua hoặc làm cùng.

Kỹ sư ở nhà máy: buổi sáng đi một vòng trạm xử lý, xem nhật ký ca đêm, kiểm tra pH, DO, màu bùn ở bể sinh học. Nếu có gì lạ thì ngồi lại với tổ vận hành. Buổi chiều có thể là họp với bộ phận sản xuất vì họ vừa đổi nguyên liệu và nước thải đổi theo.

Kỹ sư ở công ty thiết kế, thi công: tính toán công trình xử lý nước thải, khí thải, chất thải rắn. Vẽ, bóc khối lượng, làm hồ sơ kỹ thuật. Rồi ra công trường giám sát lắp đặt và chạy thử. Giai đoạn chạy thử thường là lúc mất ngủ nhất.

Kỹ sư ở công ty tư vấn: lập báo cáo đánh giá tác động môi trường, hồ sơ xin giấy phép môi trường cho dự án. Đọc số liệu quan trắc, phát hiện chỗ bất thường, đề xuất biện pháp khắc phục.

Ba kiểu này có một điểm chung. Họ luôn phải nối con số kỹ thuật với yêu cầu pháp lý. Một bể lắng tính đúng mà nước đầu ra vẫn vượt quy chuẩn thì coi như chưa xong việc.

Người mới vào nghề thường bắt đầu từ khâu giám sát và hồ sơ. Được giao thiết kế độc lập thì phải chờ thêm một thời gian, tùy công ty.

Muốn hình dung kỹ sư môi trường đứng ở đâu so với người quan trắc, người tư vấn hay chuyên viên HSE, bạn có thể xem bài toàn cảnh ngành môi trường và xử lý chất thải mình viết trước đó. Ở đây mình chỉ đi sâu vào riêng vị trí kỹ sư.

Bằng cấp và kỹ năng

Phổ biến nhất là bằng đại học Kỹ thuật môi trường hoặc Công nghệ môi trường.

Người học hóa hay cấp thoát nước có thể chuyển sang, nhưng ở vị trí thiết kế kỹ thuật thì khá khó nếu không có nền chuyên sâu. Mình nói thẳng vậy để các bạn khỏi mất thời gian.

Bằng chỉ mở cửa. Nhà tuyển dụng nhìn vào việc bạn vận dụng được gì.

Về chuyên môn, cần chắc hóa học, vi sinh, thủy lực và nguyên lý thiết kế công trình xử lý. Về pháp lý, cần đọc được Luật Bảo vệ môi trường 2020, hệ thống QCVN, và biết sơ qua ISO 14001.

Về công cụ, AutoCAD gần như mặc định. Thêm vài phần mềm mô phỏng và thiết bị đo hiện trường.

Kỹ năng mềm thì nghe sáo nhưng có thật: viết báo cáo, nói chuyện với nhiều bên, quản lý tiến độ. Một kỹ sư tính giỏi mà viết báo cáo lủng củng sẽ rất vất vả khi làm việc với cơ quan quản lý.

Kỹ sư giỏi không phải người biết mọi công nghệ. Đó là người chọn được giải pháp vừa với ngân sách và điều kiện thật của khách hàng.

Thầy hướng dẫn đồ án của mình nói câu đó từ hồi mình còn đi học. Lúc ấy mình không hiểu lắm. Đến khi thấy một phương án rất đẹp trên giấy bị chủ đầu tư gạt đi vì vượt ngân sách gấp đôi, mình mới thấm.

Mấy hiểu lầm hay gặp

Hiểu lầm thứ nhất: kỹ sư môi trường và nhân viên quan trắc là một. Không phải. Kỹ sư thiên về thiết kế và vận hành giải pháp. Người quan trắc tập trung đo đạc, lấy mẫu, phân tích. Hai bên làm cùng dự án nhưng khác việc.

Hiểu lầm thứ hai: làm kỹ sư là ngồi văn phòng. Kỹ sư ở nhà máy hoặc đơn vị thi công ra hiện trường thường xuyên. Kỹ sư thiết kế, tư vấn thì ngồi bàn nhiều hơn, nhưng vẫn phải đi khảo sát.

Hiểu lầm thứ ba: chỉ cần giỏi kỹ thuật. Phần pháp lý là chỗ nhiều kỹ sư trẻ xem nhẹ và vấp nhất. Quy chuẩn thay đổi, hồ sơ phải sửa theo.

Nếu đang là sinh viên

Mình có ba gợi ý, đều là những thứ mình ước được ai đó nói sớm hơn.

Tận dụng kỳ thực tập để đứng thật lâu ở một trạm xử lý. Nhìn người vận hành chỉnh máy thổi khí, hỏi họ vì sao làm thế.

Học thêm chứng chỉ an toàn lao động và khóa nhận thức ISO 14001. Không đắt, nhưng hồ sơ nhìn khác hẳn.

Đọc tài liệu tiếng Anh. Nhiều tiêu chuẩn và sổ tay thiết kế chưa có bản dịch, đọc được là đi nhanh hơn người khác một bước.

Còn một điều nữa. Một số vị trí tiếp xúc hóa chất và làm ngoài trời khá nhiều. Nếu sức khỏe không cho phép, nên chọn hướng thiết kế hoặc tư vấn ngay từ đầu.

Nghề này hợp với người thích biến một vấn đề ô nhiễm cụ thể thành một giải pháp chạy được. Nếu bạn thấy mình là người như vậy, cứ thử.

— Quốc Bảo

Buổi sáng đầu tiên đi làm, mình được giao cầm cái xô nhựa ra bể gom lấy mẫu nước thải. Mùi bốc lên làm mình đứng khựng lại mất mấy giây. Anh trưởng ca cười, bảo quen dần là được.

Mấy chục năm sau, mình vẫn nhớ cảm giác đó. Nó là cửa vào của một nghề mà người ngoài thường hình dung khá mơ hồ.

Nhiều bạn trẻ hỏi mình ngành môi trường và xử lý chất thải rốt cuộc là làm gì. Câu trả lời ngắn: làm đủ thứ, từ cái xô lấy mẫu đến bản báo cáo gửi nhà đầu tư nước ngoài. Câu trả lời dài thì mình ghi lại dưới đây.

Ngành này gồm những mảng nào

Cách mình hay giải thích: ngành tồn tại để phòng ngừa, kiểm soát và khắc phục những gì con người làm hỏng đất, nước, không khí.

Từ đó tách ra bốn mảng lớn. Chúng không đứng riêng mà đan vào nhau trong hầu hết dự án.

Kỹ thuật môi trường

Đây là mảng thiết kế, thi công và vận hành công trình xử lý nước thải, khí thải, chất thải rắn. Tiếng Anh gọi là environmental engineering.

Người làm mảng này ở nhà máy, khu công nghiệp, công ty cấp thoát nước. Họ tính bể, chọn bơm, chọn máy thổi khí, rồi đứng ra chạy thử.

Quan trắc và phân tích

Mảng của những người đo. Lấy mẫu nước, đo bụi, đo khí, mang về phòng thí nghiệm phân tích rồi so với quy chuẩn kỹ thuật QCVN.

Số liệu của họ là căn cứ cho mọi kết luận phía sau. Sai từ khâu lấy mẫu thì cả bản báo cáo đều lệch.

Tư vấn và hồ sơ pháp lý

Mảng giấy tờ, nhưng không nhẹ. Người làm tư vấn lập báo cáo đánh giá tác động môi trường (ĐTM), hồ sơ giấy phép môi trường, theo dõi tuân thủ cho khách hàng.

Nền tảng của mảng này là Luật Bảo vệ môi trường 2020 và hệ thống QCVN. Quy định đổi thường xuyên nên người làm phải đọc liên tục.

Quản lý và chính sách

Mảng xây hệ thống quản lý môi trường trong doanh nghiệp, giám sát tuân thủ, điều phối nguồn lực. Chuyên viên HSE, chuyên viên ESG, cán bộ quản lý nhà nước đều nằm ở đây.

Một dự án điển hình sẽ có đủ bốn mảng. Kỹ sư thiết kế hệ thống, người quan trắc kiểm chứng hiệu quả, người tư vấn lo hồ sơ, còn bộ phận quản lý giữ cho mọi thứ chạy đúng quy trình sau khi bàn giao.

Ai làm ở đâu

Mình gom vào một bảng nhỏ, để các bạn đỡ phải nhớ.

Nhịp làm việc giữa các nơi khác nhau rất xa. Ở nhà máy, sự cố có thể gọi bạn dậy lúc nửa đêm. Ở công ty tư vấn, áp lực đến từ hạn nộp hồ sơ. Ở cơ quan nhà nước, công việc đều hơn nhưng thủ tục nhiều.

Người thích hiện trường thường hợp với kỹ thuật hoặc quan trắc. Người mạnh giấy tờ, ăn nói được thì nghiêng về tư vấn hay quản lý. Đây chỉ là xu hướng, mình biết khá nhiều người đi ngược lại mà vẫn làm tốt.

Ngoài bốn chỗ trên, còn có trường đại học, viện nghiên cứu và các tổ chức phi lợi nhuận về môi trường. Số lượng vị trí ở đó ít hơn, nhưng là một lối rẽ có thật.

Muốn biết thị trường đang cần vị trí nào, ở cấp bậc nào, cách nhanh nhất là đọc thẳng tin tuyển dụng. Mình hay khuyên các bạn sinh viên lướt qua chuyên mục việc làm môi trường – xử lý chất thải vài tuần liền, ghi lại những yêu cầu lặp đi lặp lại, rồi so với những gì mình đang có.

Kỹ năng phải có

Bằng cấp mở cửa. Nhưng thứ giữ bạn lại trong nghề là bốn nhóm năng lực sau, mình viết theo thứ tự hay bị thiếu nhất ở người mới.

Thứ nhất là nền khoa học. Hóa học, vi sinh, thủy lực. Không hiểu bùn hoạt tính sống bằng gì thì gặp sự cố chỉ biết gọi điện hỏi người khác.

Thứ hai là đọc quy định. Luật Bảo vệ môi trường 2020, các QCVN về nước thải, khí thải, chất thải nguy hại. Nhiều kỹ sư trẻ giỏi tính toán nhưng rất ngại phần này, và đó là chỗ hay vấp.

Thứ ba là công cụ. Thiết bị đo hiện trường, AutoCAD, phần mềm mô phỏng, bảng tính. Không cần thành thạo hết ngay, nhưng phải chịu mày mò.

Thứ tư là trình bày. Bạn sẽ phải giải thích cùng một kết quả cho kỹ sư, cho giám đốc nhà máy và cho cán bộ thanh tra. Ba người đó cần ba cách nói khác nhau.

Điều mình rút ra sau nhiều năm: kỹ thuật giỏi mà viết báo cáo dở thì công sức hay bị chìm. Ngược lại, viết hay mà không hiểu bản chất xử lý thì sớm muộn cũng lộ khi có sự cố.

Ngoại ngữ không bắt buộc ở mọi vị trí. Nhưng làm với tiêu chuẩn quốc tế như ISO 14001, với tập đoàn đa quốc gia hay mảng ESG thì tiếng Anh gần như là điều kiện. Nhiều tài liệu kỹ thuật cũng chưa có bản dịch.

Đi từ đâu, lên tới đâu

Đường đi phổ biến bắt đầu từ kỹ thuật viên hoặc nhân viên hiện trường. Sau đó là chuyên viên, trưởng nhóm, quản lý.

Hai năm đầu, phần lớn thời gian là làm quen quy trình, thiết bị và hồ sơ cơ bản. Đi ca, lấy mẫu, ghi nhật ký. Nhàm, nhưng cần.

Khoảng năm thứ ba đến năm thứ năm, người ta bắt đầu chuyên sâu một mảng. Nhiều bạn bổ sung chứng chỉ ISO 14001 hoặc an toàn lao động ở giai đoạn này.

Sau năm năm, các hướng tách ra rõ hơn. Có người lên quản lý trạm, quản lý kỹ thuật. Có người chuyển sang tư vấn chiến lược. Có người rẽ hẳn sang ESG.

Mốc thời gian này chỉ để tham khảo. Mình từng thấy người lên trưởng ca sau hai năm, cũng thấy người làm bảy năm vẫn ở vị trí cũ vì không chịu học thêm.

Về thu nhập, mình không đưa con số. Nó dao động theo vị trí, khu vực, quy mô doanh nghiệp và năng lực từng người. Điều mình quan sát được là người có chứng chỉ chuyên môn và ngoại ngữ thường ở thế dễ đàm phán hơn.

Những thứ đang kéo ngành đi

Ngày trước, phòng môi trường trong nhà máy hay bị xem là bộ phận tốn tiền. Giờ khác rồi.

Áp lực đến từ ba phía. Quy định siết chặt hơn. Đối tác xuất khẩu đòi hỏi chuỗi cung ứng xanh. Nhà đầu tư nhìn vào báo cáo phát triển bền vững trước khi rót vốn.

Từ đó nảy ra những hướng mới: ESG, kinh tế tuần hoàn, năng lượng tái tạo, mục tiêu phát thải ròng bằng không. Người có nền môi trường đi vào các mảng này khá thuận.

Một chị đồng nghiệp cũ của mình hay nói một câu mà mình vẫn nhớ: làm môi trường tử tế là cách một tổ chức chứng minh nó sống có trách nhiệm với hàng xóm của mình.

Mình nghĩ câu đó đúng hơn với doanh nghiệp lớn. Với cơ sở nhỏ, chi phí vẫn là nỗi lo thật, và người làm nghề phải biết đề xuất giải pháp vừa túi tiền.

Học gì để vào nghề

Ngành học phổ biến là Kỹ thuật môi trường, Công nghệ môi trường, Quản lý tài nguyên và môi trường.

Người học hóa, sinh, cấp thoát nước cũng chuyển vào được. Mình có mấy đồng nghiệp xuất thân hóa phân tích, giờ làm quan trắc rất vững.

Người trái ngành hoàn toàn thì dễ vào hơn ở mảng tư vấn hồ sơ, ESG hoặc quản lý. Cần bổ sung kiến thức nền qua khóa ngắn hạn và vài chứng chỉ liên quan. Mảng thiết kế kỹ thuật thì khó hơn nhiều nếu không có nền đại học đúng ngành.

Lời khuyên thực tế nhất của mình: đi thực tập sớm, từ năm ba. Một mùa hè ở trạm xử lý nước thải sẽ cho bạn biết mình có hợp với nghề hay không, nhanh hơn mọi bài viết.

Chỗ vất vả ít ai kể

Một số vị trí làm ngoài trời, nắng mưa theo tiến độ dự án. Có vị trí tiếp xúc hóa chất, khí độc, mẫu chất thải nguy hại. Sức khỏe là thứ phải cân nhắc thật.

Trạm xử lý chạy liên tục, nên ca kíp, làm đêm, làm lễ là chuyện bình thường.

Quy định thay đổi. Một bộ hồ sơ làm đúng năm trước có thể phải sửa năm nay. Ai ngại đọc văn bản mới thì sẽ tụt lại.

Và đừng chọn ngành chỉ vì nghe chữ “xanh” là xu hướng. Mình đã thấy vài bạn bỏ nghề sau sáu tháng vì hình dung một công việc văn phòng sạch sẽ, trong khi thực tế là ủng cao su và nhật ký vận hành.

Nếu sau tất cả những điều trên bạn vẫn thấy tò mò, thì có lẽ nghề này hợp với bạn. Cứ bắt đầu từ một mảng, làm cho chắc, rồi hẵng tính chuyện rẽ hướng.

— Quốc Bảo