Lần đầu mình đi khảo sát một dự án điện gió ven biển miền Trung, bãi cát còn trống trơn. Vài năm sau quay lại, cả dải bờ đã thành hàng trụ trắng, cánh quạt quay chậm trong gió chiều.
Đi cùng những hàng trụ đó là một lớp người làm nghề mới.
Bài này mình ghi lại những gì quan sát được về cơ hội việc làm ngành năng lượng tái tạo, chủ yếu từ góc người làm môi trường.
Vì sao lĩnh vực này cần người
Việt Nam có nắng và gió tốt ở nhiều vùng. Cùng lúc, có sức ép chuyển dịch khỏi nhiên liệu hóa thạch theo các cam kết quốc tế về trung hòa carbon.
Năng lượng tái tạo (renewable energy) ở đây gồm điện mặt trời, điện gió, sinh khối và thủy điện nhỏ.
Điều nhiều người không để ý: một nhà máy điện gió hay điện mặt trời có vòng đời hàng chục năm. Xây xong không phải là hết việc. Nhu cầu người vận hành, bảo trì kéo dài suốt thời gian đó.
Một điều nữa: lĩnh vực này không chỉ cần kỹ sư điện. Dự án nào cũng cần người đánh giá tác động môi trường, người lo pháp lý, tài chính, an toàn lao động.
Việc làm theo vòng đời dự án
Mình thấy cách dễ hình dung nhất là đi theo vòng đời một dự án, từ lúc còn trên giấy đến khi nhà máy chạy.
Phát triển dự án
Giai đoạn đầu cần chuyên viên phát triển dự án, người làm đánh giá tác động môi trường, hồ sơ xin phép, làm việc với địa phương.
Đây là khâu người ngành môi trường vào mạnh nhất. Báo cáo ĐTM cho dự án điện gió phải xem xét chim di cư, tiếng ồn, sạt lở bờ biển, quyền lợi người dân quanh đó. Toàn là việc của dân môi trường.
Khảo sát và thiết kế
Kỹ sư khảo sát đo gió, đo bức xạ, khảo sát địa hình. Kỹ sư điện và kỹ sư kết cấu thiết kế hệ thống điện mặt trời, điện gió theo điều kiện từng khu đất.
Thi công
Giám sát công trường, kỹ sư lắp đặt tấm pin, tua-bin, hệ thống đấu nối lưới điện. Cán bộ an toàn lao động gần như luôn có mặt, vì làm trên cao và làm với điện.
Vận hành và bảo trì
Gọi tắt là O&M. Kỹ sư O&M, nhân viên bảo trì, người phân tích hiệu suất nhà máy. Họ theo dõi sản lượng, phát hiện tấm pin bẩn hay hỏng, xử lý sự cố tua-bin.
Người mới thường vào từ thi công hoặc vận hành. Tích lũy vài năm rồi mới chuyển lên thiết kế hay phát triển dự án.
Muốn đặt năng lượng tái tạo cạnh các nghề môi trường khác như xử lý nước thải, quan trắc hay ESG để so sánh, có thể đọc bài về định hướng chung của ngành môi trường. Ở đây mình chỉ nói riêng mảng năng lượng.
Năng lượng tái tạo không chỉ là chuyện công nghệ. Nó là chuyện có người biết vận hành và giữ cho hệ thống chạy được suốt hàng chục năm.
Một anh kỹ sư O&M nói với mình câu đó trong lúc tụi mình ngồi chờ gió lặng để leo lên kiểm tra tua-bin. Anh ấy bảo đội xây dựng làm hai năm rồi đi, còn đội anh ở lại cả đời dự án.
Việc môi trường trong dự án năng lượng
Người ngoài hay nghĩ năng lượng tái tạo đã “xanh” sẵn nên không cần dân môi trường. Thực tế ngược lại.
Với điện mặt trời quy mô lớn, câu chuyện là đất. Chuyển đổi mục đích sử dụng đất, thoát nước mưa trên một diện tích lớn phủ tấm pin, xói mòn khi san lấp. Rồi tấm pin hết vòng đời sẽ đi đâu, xử lý thế nào. Đây là bài toán chất thải mà nhiều người nghĩ còn xa, nhưng ai làm lâu trong ngành đều biết sẽ đến.
Với điện gió trên bờ và gần bờ, câu chuyện là tiếng ồn, bóng nhấp nháy của cánh quạt lên nhà dân, đường bay của chim, rừng phòng hộ ven biển, sạt lở. Điện gió ngoài khơi còn thêm hệ sinh thái biển và ngư trường.
Với sinh khối, câu chuyện là khí thải lò đốt, tro, nguồn gốc nhiên liệu.
Giai đoạn thi công cần giám sát môi trường: bụi, nước thải công trường, chất thải xây dựng. Giai đoạn vận hành cần quan trắc định kỳ và báo cáo theo giấy phép.
Nói cách khác, người làm môi trường có việc ở cả bốn giai đoạn mình kể phía trên, chỉ là đậm nhất ở giai đoạn phát triển dự án.
Một bạn trẻ mình quen chuyển từ công ty tư vấn ĐTM sang một chủ đầu tư điện gió. Bạn ấy kể việc đầu tiên là đọc lại toàn bộ cam kết môi trường của dự án, rồi lập kế hoạch giám sát cho cả giai đoạn thi công. Nền ĐTM cũ giúp bạn ấy bắt nhịp rất nhanh.
Người ngành môi trường cần thêm gì
Kiến thức hệ thống điện và an toàn điện. Không cần thành kỹ sư điện, nhưng phải hiểu đủ để nói chuyện được với họ.
Tiếng Anh chuyên ngành. Nhiều dự án có đối tác và thiết bị nước ngoài, tài liệu vận hành thường bằng tiếng Anh.
Nắm định hướng phát triển điện trong nước qua Quy hoạch điện VIII và các lần điều chỉnh. Đọc để biết loại nguồn nào đang được ưu tiên, vùng nào có nhiều dự án.
Người nối được kiến thức môi trường với kỹ thuật điện là kiểu người mình thấy khá hiếm trong lĩnh vực này.
Những điều không màu hồng
Ngành phụ thuộc nhiều vào chính sách và cơ chế giá điện. Có giai đoạn dự án mọc lên rất nhanh, có giai đoạn chững lại vì vướng cơ chế. Nhịp tuyển dụng lên xuống theo đó.
Nhiều vị trí thi công và vận hành đặt ở vùng xa, ven biển, đồi núi. Đi lại, sinh hoạt, xa gia đình là chuyện cần tính trước.
Làm trên cao, làm với điện, làm ngoài nắng gió. Không phải ai cũng hợp.
Ngành học phổ biến cho lĩnh vực này là kỹ thuật điện, năng lượng, cơ khí, tự động hóa. Người học môi trường, xây dựng, tài chính hay luật thì vào từ khâu phát triển dự án và giám sát tuân thủ.
Về dài hạn, chuyển dịch năng lượng là hướng nhiều nước theo đuổi. Nhưng từng năm cụ thể thì khó nói trước. Mình nghĩ ai vào ngành nên chọn một kỹ năng lõi đủ chắc để đứng được cả khi thị trường chậm lại.
— Quốc Bảo