Tháng trước, một em sinh viên năm cuối nhắn cho mình một tin khá dài. Ý chính chỉ có một: em sắp ra trường mà vẫn không biết học ngành môi trường ra làm gì.
Em không phải người đầu tiên hỏi vậy. Ngành này rộng, lại ít được mô tả cụ thể như kế toán hay công nghệ thông tin, nên mơ hồ là chuyện dễ hiểu.
Mình trả lời em ngắn gọn thế này.
Bốn hướng chính
Hướng kỹ thuật. Làm kỹ sư môi trường (environmental engineer), thiết kế hoặc vận hành hệ thống xử lý nước thải, khí thải. Hợp với người thích tính toán và không ngại hiện trường.
Hướng quan trắc. Lấy mẫu, đo đạc, phân tích, đánh giá chất lượng môi trường. Hợp với người tỉ mỉ, thích số liệu.
Hướng tư vấn. Lập báo cáo đánh giá tác động môi trường, hồ sơ pháp lý cho dự án. Hợp với người chịu đọc văn bản và viết được.
Hướng quản lý. Làm chuyên viên HSE hoặc ESG trong doanh nghiệp, lo an toàn, môi trường, phát triển bền vững. Hợp với người giao tiếp tốt, thích làm việc với hệ thống và con người.
Ngoài bốn hướng này còn có giảng dạy, nghiên cứu, làm cho tổ chức phi lợi nhuận về môi trường. Ít chỗ hơn, nhưng có.
Mấy năm gần đây thêm hai lối mới là ESG và năng lượng tái tạo. Mình đã viết riêng về từng mảng.
Nếu muốn thấy bốn hướng trên nối với nhau ra sao trong một dự án thật, em có thể đọc bài viết tổng quan về ngành môi trường mà mình viết trước. Bài này chỉ trả lời câu hỏi của em cho gọn.
Làm ở đâu
Nhà máy, khu công nghiệp: cần người vận hành trạm xử lý, giám sát tuân thủ, xử lý sự cố.
Công ty tư vấn: cần người lập ĐTM, hồ sơ giấy phép, làm dịch vụ đo kiểm.
Cơ quan nhà nước: cần cán bộ quản lý, thanh tra, người tham gia xây dựng chính sách.
Tập đoàn, tổ chức lớn: cần chuyên viên HSE, ESG, phát triển bền vững.
Bốn nơi này cho ra bốn kiểu nhịp làm việc rất khác nhau. Không nơi nào hơn nơi nào, chỉ có hợp hay không.
Hai người cùng lớp, cùng bằng, ra trường một năm sau đã khác nhau rất xa. Khác ở chỗ ai đã thật sự đứng trong một trạm xử lý hay một phòng thí nghiệm trước khi tốt nghiệp.
Chưa biết mình hợp hướng nào
Phần lớn sinh viên mình gặp đều ở tình trạng này. Không sao cả.
Mình hay gợi ý một cách thử khá thô nhưng dễ làm. Nhớ lại những môn học trong bốn năm, môn nào em làm bài tập mà không thấy mệt.
Nếu là thủy lực, tính toán công trình, đồ án thiết kế bể: có thể em hợp hướng kỹ thuật.
Nếu là hóa phân tích, thực hành phòng thí nghiệm: quan trắc đáng thử.
Nếu là luật môi trường, đánh giá tác động, viết tiểu luận: tư vấn có lẽ hợp.
Nếu em thích những môn có làm việc nhóm, thuyết trình, và hay là người đứng ra phân việc: quản lý, HSE, ESG.
Cách này không chính xác hoàn toàn. Nhưng nó cho em một điểm xuất phát để đi thực tập, thay vì nộp đơn lung tung.
Còn một cách khác là hỏi thẳng người đang làm. Anh chị khóa trên, thầy cô có làm dự án ngoài, người quen ở khu công nghiệp. Hỏi họ một ngày làm việc thật trông thế nào. Đa số sẽ sẵn lòng kể nếu em hỏi cụ thể.
Làm gì từ bây giờ
Đi thực tập. Ít nhất một nơi trong bốn chỗ trên, càng sớm càng tốt. Năm ba là đẹp.
Học thêm một chứng chỉ nhỏ, kiểu nhận thức ISO 14001 hoặc an toàn lao động. Không tốn nhiều, nhưng hồ sơ có thêm điểm để người tuyển hỏi chuyện.
Rèn tiếng Anh và kỹ năng viết báo cáo. Gần như vị trí nào cũng cần cả hai.
Làm đồ án tốt nghiệp gắn với một cơ sở thật nếu có thể. Một đồ án thiết kế trạm xử lý cho đúng cái nhà máy em từng thực tập sẽ là câu chuyện rất tốt khi đi phỏng vấn. Người tuyển dụng thích hỏi về những thứ em đã chạm tay vào, hơn là những gì em thuộc trong giáo trình.
Giữ liên lạc với người hướng dẫn thực tập. Trong ngành này, khá nhiều cơ hội đến từ một câu giới thiệu.
Nếu em không thích hiện trường thì cũng không sao. Tư vấn hồ sơ, quản lý môi trường, ESG, giảng dạy là những hướng thiên về giấy tờ và phân tích hơn.
Một chút thật lòng
Có vị trí lương khởi điểm khiêm tốn. Mấy năm đầu cần kiên nhẫn tích lũy, và mức thu nhập về sau phụ thuộc nhiều vào năng lực, chứng chỉ, nơi làm.
Cơ hội việc làm có, nhưng không tự tìm đến. Bạn nào chủ động thực tập, có chứng chỉ, có ngoại ngữ thường tìm việc thuận hơn bạn chỉ có tấm bằng.
Em nhắn lại cảm ơn và bảo hè này sẽ xin vào một trạm xử lý gần nhà. Mình nghĩ đó là bước đầu đúng.
— Quốc Bảo