Buổi sáng đầu tiên đi làm, mình được giao cầm cái xô nhựa ra bể gom lấy mẫu nước thải. Mùi bốc lên làm mình đứng khựng lại mất mấy giây. Anh trưởng ca cười, bảo quen dần là được.
Mấy chục năm sau, mình vẫn nhớ cảm giác đó. Nó là cửa vào của một nghề mà người ngoài thường hình dung khá mơ hồ.
Nhiều bạn trẻ hỏi mình ngành môi trường và xử lý chất thải rốt cuộc là làm gì. Câu trả lời ngắn: làm đủ thứ, từ cái xô lấy mẫu đến bản báo cáo gửi nhà đầu tư nước ngoài. Câu trả lời dài thì mình ghi lại dưới đây.
Ngành này gồm những mảng nào
Cách mình hay giải thích: ngành tồn tại để phòng ngừa, kiểm soát và khắc phục những gì con người làm hỏng đất, nước, không khí.
Từ đó tách ra bốn mảng lớn. Chúng không đứng riêng mà đan vào nhau trong hầu hết dự án.
Kỹ thuật môi trường
Đây là mảng thiết kế, thi công và vận hành công trình xử lý nước thải, khí thải, chất thải rắn. Tiếng Anh gọi là environmental engineering.
Người làm mảng này ở nhà máy, khu công nghiệp, công ty cấp thoát nước. Họ tính bể, chọn bơm, chọn máy thổi khí, rồi đứng ra chạy thử.
Quan trắc và phân tích
Mảng của những người đo. Lấy mẫu nước, đo bụi, đo khí, mang về phòng thí nghiệm phân tích rồi so với quy chuẩn kỹ thuật QCVN.
Số liệu của họ là căn cứ cho mọi kết luận phía sau. Sai từ khâu lấy mẫu thì cả bản báo cáo đều lệch.
Tư vấn và hồ sơ pháp lý
Mảng giấy tờ, nhưng không nhẹ. Người làm tư vấn lập báo cáo đánh giá tác động môi trường (ĐTM), hồ sơ giấy phép môi trường, theo dõi tuân thủ cho khách hàng.
Nền tảng của mảng này là Luật Bảo vệ môi trường 2020 và hệ thống QCVN. Quy định đổi thường xuyên nên người làm phải đọc liên tục.
Quản lý và chính sách
Mảng xây hệ thống quản lý môi trường trong doanh nghiệp, giám sát tuân thủ, điều phối nguồn lực. Chuyên viên HSE, chuyên viên ESG, cán bộ quản lý nhà nước đều nằm ở đây.
Một dự án điển hình sẽ có đủ bốn mảng. Kỹ sư thiết kế hệ thống, người quan trắc kiểm chứng hiệu quả, người tư vấn lo hồ sơ, còn bộ phận quản lý giữ cho mọi thứ chạy đúng quy trình sau khi bàn giao.
Ai làm ở đâu
Mình gom vào một bảng nhỏ, để các bạn đỡ phải nhớ.
| Mảng | Vị trí thường gặp | Nơi làm |
|---|---|---|
| Kỹ thuật | Kỹ sư môi trường, kỹ sư vận hành trạm xử lý | Nhà máy, khu công nghiệp, cấp thoát nước |
| Quan trắc | Kỹ thuật viên quan trắc, nhân viên phòng thí nghiệm | Trung tâm quan trắc, đơn vị dịch vụ đo kiểm |
| Tư vấn | Chuyên viên tư vấn, chuyên viên hồ sơ | Công ty tư vấn, đơn vị lập ĐTM |
| Quản lý | Chuyên viên HSE, chuyên viên ESG, cán bộ quản lý | Tập đoàn sản xuất, tổ chức, cơ quan nhà nước |
Nhịp làm việc giữa các nơi khác nhau rất xa. Ở nhà máy, sự cố có thể gọi bạn dậy lúc nửa đêm. Ở công ty tư vấn, áp lực đến từ hạn nộp hồ sơ. Ở cơ quan nhà nước, công việc đều hơn nhưng thủ tục nhiều.
Người thích hiện trường thường hợp với kỹ thuật hoặc quan trắc. Người mạnh giấy tờ, ăn nói được thì nghiêng về tư vấn hay quản lý. Đây chỉ là xu hướng, mình biết khá nhiều người đi ngược lại mà vẫn làm tốt.
Ngoài bốn chỗ trên, còn có trường đại học, viện nghiên cứu và các tổ chức phi lợi nhuận về môi trường. Số lượng vị trí ở đó ít hơn, nhưng là một lối rẽ có thật.
Muốn biết thị trường đang cần vị trí nào, ở cấp bậc nào, cách nhanh nhất là đọc thẳng tin tuyển dụng. Mình hay khuyên các bạn sinh viên lướt qua chuyên mục việc làm môi trường – xử lý chất thải vài tuần liền, ghi lại những yêu cầu lặp đi lặp lại, rồi so với những gì mình đang có.
Kỹ năng phải có
Bằng cấp mở cửa. Nhưng thứ giữ bạn lại trong nghề là bốn nhóm năng lực sau, mình viết theo thứ tự hay bị thiếu nhất ở người mới.
Thứ nhất là nền khoa học. Hóa học, vi sinh, thủy lực. Không hiểu bùn hoạt tính sống bằng gì thì gặp sự cố chỉ biết gọi điện hỏi người khác.
Thứ hai là đọc quy định. Luật Bảo vệ môi trường 2020, các QCVN về nước thải, khí thải, chất thải nguy hại. Nhiều kỹ sư trẻ giỏi tính toán nhưng rất ngại phần này, và đó là chỗ hay vấp.
Thứ ba là công cụ. Thiết bị đo hiện trường, AutoCAD, phần mềm mô phỏng, bảng tính. Không cần thành thạo hết ngay, nhưng phải chịu mày mò.
Thứ tư là trình bày. Bạn sẽ phải giải thích cùng một kết quả cho kỹ sư, cho giám đốc nhà máy và cho cán bộ thanh tra. Ba người đó cần ba cách nói khác nhau.
Điều mình rút ra sau nhiều năm: kỹ thuật giỏi mà viết báo cáo dở thì công sức hay bị chìm. Ngược lại, viết hay mà không hiểu bản chất xử lý thì sớm muộn cũng lộ khi có sự cố.
Ngoại ngữ không bắt buộc ở mọi vị trí. Nhưng làm với tiêu chuẩn quốc tế như ISO 14001, với tập đoàn đa quốc gia hay mảng ESG thì tiếng Anh gần như là điều kiện. Nhiều tài liệu kỹ thuật cũng chưa có bản dịch.
Đi từ đâu, lên tới đâu
Đường đi phổ biến bắt đầu từ kỹ thuật viên hoặc nhân viên hiện trường. Sau đó là chuyên viên, trưởng nhóm, quản lý.
Hai năm đầu, phần lớn thời gian là làm quen quy trình, thiết bị và hồ sơ cơ bản. Đi ca, lấy mẫu, ghi nhật ký. Nhàm, nhưng cần.
Khoảng năm thứ ba đến năm thứ năm, người ta bắt đầu chuyên sâu một mảng. Nhiều bạn bổ sung chứng chỉ ISO 14001 hoặc an toàn lao động ở giai đoạn này.
Sau năm năm, các hướng tách ra rõ hơn. Có người lên quản lý trạm, quản lý kỹ thuật. Có người chuyển sang tư vấn chiến lược. Có người rẽ hẳn sang ESG.
Mốc thời gian này chỉ để tham khảo. Mình từng thấy người lên trưởng ca sau hai năm, cũng thấy người làm bảy năm vẫn ở vị trí cũ vì không chịu học thêm.
Về thu nhập, mình không đưa con số. Nó dao động theo vị trí, khu vực, quy mô doanh nghiệp và năng lực từng người. Điều mình quan sát được là người có chứng chỉ chuyên môn và ngoại ngữ thường ở thế dễ đàm phán hơn.
Những thứ đang kéo ngành đi
Ngày trước, phòng môi trường trong nhà máy hay bị xem là bộ phận tốn tiền. Giờ khác rồi.
Áp lực đến từ ba phía. Quy định siết chặt hơn. Đối tác xuất khẩu đòi hỏi chuỗi cung ứng xanh. Nhà đầu tư nhìn vào báo cáo phát triển bền vững trước khi rót vốn.
Từ đó nảy ra những hướng mới: ESG, kinh tế tuần hoàn, năng lượng tái tạo, mục tiêu phát thải ròng bằng không. Người có nền môi trường đi vào các mảng này khá thuận.
Một chị đồng nghiệp cũ của mình hay nói một câu mà mình vẫn nhớ: làm môi trường tử tế là cách một tổ chức chứng minh nó sống có trách nhiệm với hàng xóm của mình.
Mình nghĩ câu đó đúng hơn với doanh nghiệp lớn. Với cơ sở nhỏ, chi phí vẫn là nỗi lo thật, và người làm nghề phải biết đề xuất giải pháp vừa túi tiền.
Học gì để vào nghề
Ngành học phổ biến là Kỹ thuật môi trường, Công nghệ môi trường, Quản lý tài nguyên và môi trường.
Người học hóa, sinh, cấp thoát nước cũng chuyển vào được. Mình có mấy đồng nghiệp xuất thân hóa phân tích, giờ làm quan trắc rất vững.
Người trái ngành hoàn toàn thì dễ vào hơn ở mảng tư vấn hồ sơ, ESG hoặc quản lý. Cần bổ sung kiến thức nền qua khóa ngắn hạn và vài chứng chỉ liên quan. Mảng thiết kế kỹ thuật thì khó hơn nhiều nếu không có nền đại học đúng ngành.
Lời khuyên thực tế nhất của mình: đi thực tập sớm, từ năm ba. Một mùa hè ở trạm xử lý nước thải sẽ cho bạn biết mình có hợp với nghề hay không, nhanh hơn mọi bài viết.
Chỗ vất vả ít ai kể
Một số vị trí làm ngoài trời, nắng mưa theo tiến độ dự án. Có vị trí tiếp xúc hóa chất, khí độc, mẫu chất thải nguy hại. Sức khỏe là thứ phải cân nhắc thật.
Trạm xử lý chạy liên tục, nên ca kíp, làm đêm, làm lễ là chuyện bình thường.
Quy định thay đổi. Một bộ hồ sơ làm đúng năm trước có thể phải sửa năm nay. Ai ngại đọc văn bản mới thì sẽ tụt lại.
Và đừng chọn ngành chỉ vì nghe chữ “xanh” là xu hướng. Mình đã thấy vài bạn bỏ nghề sau sáu tháng vì hình dung một công việc văn phòng sạch sẽ, trong khi thực tế là ủng cao su và nhật ký vận hành.
Nếu sau tất cả những điều trên bạn vẫn thấy tò mò, thì có lẽ nghề này hợp với bạn. Cứ bắt đầu từ một mảng, làm cho chắc, rồi hẵng tính chuyện rẽ hướng.
— Quốc Bảo