Trong một buổi phỏng vấn ở công ty có vốn nước ngoài, mình được hỏi một câu khá đơn giản: khía cạnh môi trường đáng kể của nhà máy cũ của anh là gì, và anh kiểm soát nó thế nào? Mình trả lời được nhờ từng tham gia duy trì hệ thống ISO 14001 ở đó.
Từ hồi ấy, mỗi khi có bạn trẻ hỏi nên học chứng chỉ gì trước, mình thường nhắc đến chứng chỉ ISO 14001 cho người làm môi trường.
Nhưng có vài chỗ hay bị hiểu nhầm, nên mình ghi lại.
ISO 14001 là gì
ISO 14001 là tiêu chuẩn quốc tế về hệ thống quản lý môi trường (environmental management system), do Tổ chức Tiêu chuẩn hóa Quốc tế (ISO) ban hành.
Nó không bảo doanh nghiệp phải dùng công nghệ xử lý nào. Nó đưa ra khung để doanh nghiệp tự nhận diện khía cạnh môi trường, đặt mục tiêu, kiểm soát và cải tiến liên tục.
Cốt lõi là chu trình Hoạch định, Thực hiện, Kiểm tra, Cải tiến. Ai từng học quản lý chất lượng sẽ thấy quen.
Phiên bản 2015 là bản được dùng rộng rãi trong nhiều năm qua, xây theo cấu trúc bậc cao giống các tiêu chuẩn quản lý khác. Nhờ vậy nó dễ tích hợp với hệ thống chất lượng hay an toàn trong cùng một công ty. Khi đăng ký học, bạn nên hỏi lại đơn vị đào tạo xem đang dạy theo phiên bản nào.
Chứng nhận doanh nghiệp khác chứng chỉ cá nhân
Đây là chỗ nhầm phổ biến nhất.
Doanh nghiệp được một tổ chức chứng nhận đến đánh giá, nếu phù hợp thì cấp giấy chứng nhận ISO 14001. Giấy này có thời hạn và phải đánh giá giám sát định kỳ.
Cá nhân thì đi học khóa đào tạo và nhận chứng chỉ đào tạo. Chứng chỉ này nói rằng bạn đã học và hiểu tiêu chuẩn, không nói gì về doanh nghiệp bạn đang làm.
Bạn có chứng chỉ ISO 14001 không có nghĩa công ty bạn được chứng nhận ISO 14001. Ghi trong hồ sơ xin việc cho đúng, kẻo bị hỏi vặn.
Ba cấp khóa học
Theo mình biết, các khóa cho cá nhân thường chia ba cấp.
Cấp nhận thức (awareness) dành cho người mới, muốn hiểu cấu trúc và yêu cầu cơ bản. Thường kéo dài một đến hai ngày.
Cấp đánh giá viên nội bộ dành cho người phụ trách duy trì hệ thống ngay trong doanh nghiệp mình. Học cách lập kế hoạch đánh giá, đặt câu hỏi, ghi nhận điểm không phù hợp.
Cấp đánh giá viên trưởng (lead auditor) dành cho người muốn làm tư vấn hoặc đánh giá độc lập cho nhiều tổ chức. Khóa dài hơn, có bài kiểm tra.
Thời lượng cụ thể khác nhau tùy tổ chức đào tạo.
Lời khuyên của mình là đi từ thấp lên. Học thẳng lead auditor khi chưa từng đứng trong một hệ thống thật thì vừa tốn tiền, vừa khó theo, vì cả lớp sẽ nói về những tình huống bạn chưa gặp bao giờ.
Còn chuyện chứng chỉ này đứng ở đâu trong cả quãng đường nghề, mình đã viết trong bài về hệ sinh thái nghề môi trường và xử lý chất thải. Ở đây chỉ bàn chuyện học sao cho đáng.
Trong một hệ thống thật, người làm môi trường làm gì
Học xong rồi thì dùng vào đâu? Mình kể những việc mình từng làm khi phụ trách duy trì hệ thống ở nhà máy cũ.
Đầu năm, cập nhật bảng nhận diện khía cạnh môi trường. Nước thải, khí thải lò hơi, chất thải nguy hại từ xưởng sơn, tiếng ồn máy nén khí, tiêu thụ điện. Mỗi khía cạnh đánh giá mức độ đáng kể, rồi chọn cái nào cần kiểm soát chặt.
Rà soát danh mục yêu cầu pháp luật áp dụng cho nhà máy. Văn bản nào mới ban hành, quy chuẩn nào đã thay. Phần này tốn thời gian hơn người ta nghĩ.
Đặt mục tiêu môi trường cùng các bộ phận. Ví dụ giảm lượng giẻ lau dính dầu, giảm điện tiêu thụ trên mỗi đơn vị sản phẩm. Mục tiêu phải đo được.
Giữa năm, tổ chức đánh giá nội bộ. Đi từng xưởng, hỏi người phụ trách, xem hồ sơ, ghi nhận điểm không phù hợp. Đây là lúc khóa đánh giá viên nội bộ phát huy tác dụng.
Cuối năm, chuẩn bị cho đợt đánh giá giám sát của tổ chức chứng nhận.
Nghe khô, nhưng làm vài vòng như vậy, bạn sẽ hiểu nhà máy của mình kỹ hơn hầu hết mọi người trong đó.
Khi nào nên học
Sinh viên năm cuối hoặc mới ra trường: nên học ít nhất khóa nhận thức. Hồ sơ nhìn khác, và khi vào doanh nghiệp đã có hệ thống thì bạn bắt nhịp nhanh hơn.
Người đã đi làm vài năm ở phòng môi trường, HSE: khóa đánh giá viên nội bộ là hợp nhất. Bạn sẽ dùng ngay vào việc.
Người muốn chuyển sang tư vấn: lúc đó mới tính đến lead auditor.
Học thế nào cho có giá trị
Chọn tổ chức đào tạo có uy tín. Hỏi rõ chứng chỉ do ai cấp, có được công nhận ở đâu.
Cảnh giác với những khóa hứa cấp chứng chỉ nhanh, học online vài tiếng là có giấy. Mình từng phỏng vấn ứng viên có ba chứng chỉ ISO mà không trả lời được khía cạnh môi trường là gì.
Áp dụng ngay vào việc đang làm. Đọc lại sổ tay môi trường của công ty, xem quy trình kiểm soát chất thải được viết ra sao, tự đặt câu hỏi như một người đánh giá.
Chứng chỉ không thay được kinh nghiệm. Nó chỉ chứng minh rằng bạn hiểu cái ngôn ngữ chung mà mọi hệ thống quản lý môi trường đều dùng. Chứng chỉ đào tạo cá nhân thường không ghi hạn, nhưng khi tiêu chuẩn ra bản mới thì kiến thức cũng phải cập nhật theo.
Theo mình, đó là một khoản đầu tư nhỏ và khá đáng, nếu bạn định ở lại với nghề lâu.
— Quốc Bảo