Một nhà máy muốn xả nước ra con kênh phía sau. Trước khi được làm thế, phải có người tính xem dòng nước ấy cần đi qua những bể nào, lưu bao lâu, châm bao nhiêu hóa chất để không làm hại ai ở hạ lưu.
Người đó thường là kỹ sư môi trường.
Mình viết bài này vì câu hỏi kỹ sư môi trường là gì được hỏi đi hỏi lại, và câu trả lời trong sách giáo trình thì hơi khô.
Định nghĩa theo cách người trong nghề nói
Kỹ sư môi trường (environmental engineer) là người dùng khoa học và kỹ thuật để phòng ngừa, kiểm soát, khắc phục ô nhiễm.
Nói gọn hơn: một bên là quá trình sản xuất tạo ra chất thải, bên kia là giới hạn mà tự nhiên và pháp luật cho phép. Kỹ sư môi trường đứng giữa, tìm cách thu hẹp khoảng cách đó.
Điểm khác với nhà nghiên cứu là tính ứng dụng. Họ không dừng ở chỗ chỉ ra vấn đề. Họ thiết kế hệ thống, chọn thiết bị, giám sát vận hành cho tới khi nước ra đạt chuẩn.
Vì vậy nghề này gắn với công trường và nhà máy nhiều hơn bàn giấy. Ít nhất là trong mấy năm đầu.
Họ làm gì mỗi ngày
Phụ thuộc rất nhiều vào chỗ làm. Mình kể ba kiểu mình từng trải qua hoặc làm cùng.
Kỹ sư ở nhà máy: buổi sáng đi một vòng trạm xử lý, xem nhật ký ca đêm, kiểm tra pH, DO, màu bùn ở bể sinh học. Nếu có gì lạ thì ngồi lại với tổ vận hành. Buổi chiều có thể là họp với bộ phận sản xuất vì họ vừa đổi nguyên liệu và nước thải đổi theo.
Kỹ sư ở công ty thiết kế, thi công: tính toán công trình xử lý nước thải, khí thải, chất thải rắn. Vẽ, bóc khối lượng, làm hồ sơ kỹ thuật. Rồi ra công trường giám sát lắp đặt và chạy thử. Giai đoạn chạy thử thường là lúc mất ngủ nhất.
Kỹ sư ở công ty tư vấn: lập báo cáo đánh giá tác động môi trường, hồ sơ xin giấy phép môi trường cho dự án. Đọc số liệu quan trắc, phát hiện chỗ bất thường, đề xuất biện pháp khắc phục.
Ba kiểu này có một điểm chung. Họ luôn phải nối con số kỹ thuật với yêu cầu pháp lý. Một bể lắng tính đúng mà nước đầu ra vẫn vượt quy chuẩn thì coi như chưa xong việc.
Người mới vào nghề thường bắt đầu từ khâu giám sát và hồ sơ. Được giao thiết kế độc lập thì phải chờ thêm một thời gian, tùy công ty.
Muốn hình dung kỹ sư môi trường đứng ở đâu so với người quan trắc, người tư vấn hay chuyên viên HSE, bạn có thể xem bài toàn cảnh ngành môi trường và xử lý chất thải mình viết trước đó. Ở đây mình chỉ đi sâu vào riêng vị trí kỹ sư.
Bằng cấp và kỹ năng
Phổ biến nhất là bằng đại học Kỹ thuật môi trường hoặc Công nghệ môi trường.
Người học hóa hay cấp thoát nước có thể chuyển sang, nhưng ở vị trí thiết kế kỹ thuật thì khá khó nếu không có nền chuyên sâu. Mình nói thẳng vậy để các bạn khỏi mất thời gian.
Bằng chỉ mở cửa. Nhà tuyển dụng nhìn vào việc bạn vận dụng được gì.
Về chuyên môn, cần chắc hóa học, vi sinh, thủy lực và nguyên lý thiết kế công trình xử lý. Về pháp lý, cần đọc được Luật Bảo vệ môi trường 2020, hệ thống QCVN, và biết sơ qua ISO 14001.
Về công cụ, AutoCAD gần như mặc định. Thêm vài phần mềm mô phỏng và thiết bị đo hiện trường.
Kỹ năng mềm thì nghe sáo nhưng có thật: viết báo cáo, nói chuyện với nhiều bên, quản lý tiến độ. Một kỹ sư tính giỏi mà viết báo cáo lủng củng sẽ rất vất vả khi làm việc với cơ quan quản lý.
Kỹ sư giỏi không phải người biết mọi công nghệ. Đó là người chọn được giải pháp vừa với ngân sách và điều kiện thật của khách hàng.
Thầy hướng dẫn đồ án của mình nói câu đó từ hồi mình còn đi học. Lúc ấy mình không hiểu lắm. Đến khi thấy một phương án rất đẹp trên giấy bị chủ đầu tư gạt đi vì vượt ngân sách gấp đôi, mình mới thấm.
Mấy hiểu lầm hay gặp
Hiểu lầm thứ nhất: kỹ sư môi trường và nhân viên quan trắc là một. Không phải. Kỹ sư thiên về thiết kế và vận hành giải pháp. Người quan trắc tập trung đo đạc, lấy mẫu, phân tích. Hai bên làm cùng dự án nhưng khác việc.
Hiểu lầm thứ hai: làm kỹ sư là ngồi văn phòng. Kỹ sư ở nhà máy hoặc đơn vị thi công ra hiện trường thường xuyên. Kỹ sư thiết kế, tư vấn thì ngồi bàn nhiều hơn, nhưng vẫn phải đi khảo sát.
Hiểu lầm thứ ba: chỉ cần giỏi kỹ thuật. Phần pháp lý là chỗ nhiều kỹ sư trẻ xem nhẹ và vấp nhất. Quy chuẩn thay đổi, hồ sơ phải sửa theo.
Nếu đang là sinh viên
Mình có ba gợi ý, đều là những thứ mình ước được ai đó nói sớm hơn.
Tận dụng kỳ thực tập để đứng thật lâu ở một trạm xử lý. Nhìn người vận hành chỉnh máy thổi khí, hỏi họ vì sao làm thế.
Học thêm chứng chỉ an toàn lao động và khóa nhận thức ISO 14001. Không đắt, nhưng hồ sơ nhìn khác hẳn.
Đọc tài liệu tiếng Anh. Nhiều tiêu chuẩn và sổ tay thiết kế chưa có bản dịch, đọc được là đi nhanh hơn người khác một bước.
Còn một điều nữa. Một số vị trí tiếp xúc hóa chất và làm ngoài trời khá nhiều. Nếu sức khỏe không cho phép, nên chọn hướng thiết kế hoặc tư vấn ngay từ đầu.
Nghề này hợp với người thích biến một vấn đề ô nhiễm cụ thể thành một giải pháp chạy được. Nếu bạn thấy mình là người như vậy, cứ thử.
— Quốc Bảo